عملکرد ضعیف صنایع در زمینه اشتغال زایی در سال های اخیر/ دلیل این مشکل چیست؟


به گزارش تجارت نیوز، نتایج آخرین گزارش مرکز تحقیقات از وضعیت ساختار اشتغال صنعتی در ایران نشان می دهد که در دهه 90 به جز سال های 1397 و 1398، نرخ بیکاری کشور همواره دو رقمی بوده است، اما تحقیقات انجام شده مرکز تاکید می کند که نرخ بیکاری تنها نماد بازار کار در ایران نیست و میزان مشارکت اقتصادی یکی از شاخص های مهم آن است. این در حالی است که نرخ بیکاری جوانان 15 تا 24 ساله بیش از دو برابر نرخ بیکاری کل جمعیت است که اگر بخواهیم نرخ مشارکت اقتصادی را بررسی کنیم، این نرخ در سال های اخیر اندکی بیش از 40 درصد از جمعیت فعال کشور را شامل می شود. سال و این برای کشوری با ساختار است جمعیت جوان و شاخص های بالای آن درصد پایینی در نظر گرفته می شود. این مشکل ممکن است ناشی از حضور دانشجویان، زنان خانه دار و افرادی باشد که در میان جمعیت فعال اقتصادی کشور به دنبال کار هستند در سال 1398 و با توجه به شیوع کرونا، درصد جمعیت فعال اقتصادی با کاهش قابل توجهی مواجه شده است. یک میلیون و 430 هزار نفر در حالی که جمعیت غیرفعال کشور نیز رو به افزایش است. در واقع به دلیل نبود بیمه بیکاری کافی، بخشی از جمعیتی که به جمعیت غیرفعال اضافه می‌شد باید به جمعیت بیکار کشور اضافه می‌شد. اما این اتفاق نیفتاد. همچنین در آن سال یک میلیون نفر از جمعیت شاغل حذف شدند.

بین سال‌های 1399-1390 تعداد جمعیت شاغل 15 سال به بالا 22 میلیون و 250 هزار نفر بوده و تغییرات جمعیت شاغل نسبت به سال قبل به طور متوسط ​​274 هزار نفر در سال بوده است که بر اساس اطلاعات منتشر شده، رقم قابل توجهی است. آمارهایی مانند کاهش نرخ بیکاری و همچنین میزان مشارکت اقتصادی بین سال‌های 2017 تا 2018 کاهش چشمگیری داشته است. البته نکته مهمی که نباید از آن غافل شد این است که ترکیب نیروی کار و بیکاری همچنین در سال های اخیر دستخوش تغییراتی شده و به طور کلی تعداد بیکاران دارای تحصیلات عالی افزایش چشمگیری داشته است، به طوری که این سهم از حدود 31.3 درصد در سال 1392 به بیش از 43.1 درصد در سال 1393 رسیده است. به همین دلیل باید سیاست های اشتغال کشور تدوین شود. و به گونه ای اجرا شود که این قشر از جویندگان کار تحصیل کرده را در اولویت قرار دهد.

در دسترس بودن کم متخصصان در این صنعت

مشکل بارز اشتغال در بخش صنعتی کشور کمبود نیروی متخصص است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که بخش صنعت در سال‌های اخیر بیشترین نیروی کار ساده با تحصیلات پایین را به خود جذب کرده است و تقاضای این بخش برای نیروی کار بالای لیسانس بسیار ناچیز است که می‌تواند زنگ خطری برای صنعت کشور باشد. مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی با عنوان «بررسی ساختار اشتغال‌زایی صنعتی و ارزیابی عملکرد اشتغالزایی فعالیت‌های صنعتی در ایران»، تکمیل زنجیره ارزش صنایع و توسعه پایین‌دستی آن را برای تضمین ارزش اقتصادی و تولید ثروت و ایجاد اشتغال مناسب برای کشور.

یافته های این گزارش نشان می دهد که 60 درصد از کارگران مولد واحدهای صنعتی را کارگران غیر ماهر و ماهر تشکیل می دهند و بر اساس برآورد مدل اقتصادسنجی به ازای هر 10 درصد افزایش ارزش افزوده بخش صنعت به طور متوسط ​​4/2 درصد می باشد. تقاضا برای نیروی کار جدید ایجاد می شود. همچنین بر اساس آخرین گزارش های بانک مرکزی در سه ماهه دوم سال 1401، رشد بخش صنعت و معدن در سال 1398 7.7 درصد بوده است در حالی که در سال 1400 نرخ رشد 3 درصد بوده است. بر این اساس پیش بینی می شود تعداد شاغلان این بخش در سال 1398 1.85 درصد و در سال 2014 0.74 درصد افزایش یابد. افزایش کارگران صنعتی در مقایسه با نیاز بازار کار در ایران زیاد نیست و نشان می دهد که ساختار صنعت در ایران در وضعیت فعلی کارکرد اشتغال زایی ندارد. یافته‌های این گزارش نشان می‌دهد که بیشترین اشتغالزایی در بخش صنعت ایران در پنج صنعت صنایع غذایی، ساخت وسایل نقلیه موتوری، تریلر و نیمه تریلر، نساجی، سایر محصولات معدنی غیرفلزی و تولید محصولات لاستیکی و پلاستیکی.

تاثیر صنعت بر بازار کار چیست؟

بر اساس آمار رسمی، حدود نیمی از شاغلان کشور در بخش خدمات و بیش از 33 درصد در بخش صنعت مشغول به کار هستند. با توجه به جذب گسترده کارکنان در بخش خدمات، شاهد به روز شدن این حوزه هستیم. مشارکت کنندگان اصلی در این حوزه عمدتاً کارگران مستقلی هستند که دارای مشاغل غیررسمی و ناپایدار هستند. این در حالی است که با اتخاذ سیاست‌های مناسب، صنعت می‌تواند یکی از بخش‌های قابل جذب نیروی کار جدید در سال‌های آینده باشد. این موضوع به این بستگی دارد که رشد اقتصادی در بخش صنعت اولاً از کیفیت خوبی برخوردار باشد و سپس بر بخش هایی متمرکز شود که شاخص های اشتغال زایی بالاتری دارند.

جالب اینجاست که علیرغم افزایش تعطیلی کارگاه های صنعتی، تعداد کارگران بخش صنعتی بین سال های 1390 تا 1398 به طور کلی افزایش یافته است که به معنای افزایش تعداد کارگران در سایر واحدهای صنعتی و در واقع ایجاد شغل در واحدهای صنعتی بزرگ تر در مقایسه با سایر واحدهای صنعتی است. به کشورهای کوچکتر، که در بسیاری از کشورها صدق نمی کند. اتفاق می افتد.

بر اساس آمارهای موجود، طی دهه گذشته تعداد کارگران در هر کارگاه از 60 نفر در سال 1389 به 62 نفر در سال 2018 افزایش یافته است و میانگین تعداد کارگران کارگاه های صنعتی فعال در دهه گذشته 58 نفر بوده است. نکته قابل توجه دیگر این است که از سال 1394 به بعد در هر واحد صنعتی میانگین افزایش اشتغالزایی وجود دارد. اما با توجه به روند تعطیلی کارگاه های صنعتی که حاکی از رکود در بخش صنعت است، ظرفیت اشتغال زایی واحدهای فعال در بخش صنعتی برای پاسخگویی به نیاز بازار کار کشور کافی نیست.

نحوه توزیع اشتغال در مناطق مختلف صنعتی

صنایع غذایی با حدود 17 درصد بیشترین سهم را در کارگاه های صنعتی دارد. اگرچه در هر کارگاه این صنایع به طور متوسط ​​59 نفر مشغول به کار هستند، اما با توجه به تعداد زیاد واحدهای فعال در این صنعت (در مجموع 5157 واحد)، شاهد سهم بالایی از این بخش هستیم. صنایع تولید کننده سایر محصولات معدنی غیرفلزی نیز با سهم حدود 13 درصد از کارگران صنعتی در رتبه دوم قرار گرفتند. در این صنعت هر کارگاه به طور متوسط ​​43.5 نفر مشغول به کار هستند. اما به دلیل تعداد زیاد واحدها (5353 واحد) در مجموع اشتغالزایی بالایی ایجاد شد. ساخت فلزات اساسی، ساخت وسایل نقلیه موتوری و تریلر و نیمه تریلر، تولید محصولات شیمیایی و محصولات لاستیکی و پلاستیکی در رتبه های بعدی قرار دارند که هر کدام بیش از 6 درصد از اشتغال را در بخش صنعت ایجاد می کنند. در برخی صنایع میانگین تعداد شاغلان هر واحد صنعتی زیاد است اما تعداد واحدهای فعال در این صنایع بسیار کم است و واحدهای فعال در این صنایع واحدهای صنعتی بزرگ هستند. به عنوان مثال در تولید محصولات دخانی میانگین تعداد کارگران هر کارگاه 309 نفر است.

تأثیر آموزش بر مهارت های نیروی کار صنعتی

روند صعودی فارغ التحصیلان جویای کار در ایران و توانایی این صنعت در جذب این افراد یکی از موضوعات مهم در بازار کار کشور است. با توجه به رشد آموزش عالی، تعداد افراد جویای کار با تحصیلات عالی در حال افزایش است. طبق آمار رسمی، در سال 2018، 32.7 درصد از کل افراد شاغل در بازار کار دارای تحصیلات عالی بودند. اما در سال 1392 سهم افراد دارای تحصیلات عالی 21.8 درصد از کل افراد شاغل در کشور بوده است. بخش عمده کارگران خط تولید واحدهای صنعتی را کارگران ساده و کارگران ماهر تشکیل می دهند. با گذشت زمان، با این حال، نسبت تکنسین ها و مهندسان در میان کارگران تولید افزایش یافته است. با توجه به روند رو به افزایش تعداد فارغ التحصیلان حاضر در بازار کار طی دهه اخیر، به نظر می رسد رشد تقاضا برای نیروی کار با تحصیلات عالی بسیار کندتر از آن است که بتواند تحول مهمی در بازار کار ایجاد کند. این نشان می دهد که نیاز بخش صنعت بیش از کارگران ساده و ماهر است. در نتیجه تقاضا برای نیروی کار بالاتر از مدرک لیسانس در صنعت کم است. علاوه بر این، با توجه به تمرکز بخش صنعت بر واحدهای بزرگ در دهه گذشته و اهمیت بخش هایی مانند دارایی، بازاریابی، مدیریت و اداری در واحدهای بزرگ، طبیعی است که نسبت این دسته از کارگران طی دهه گذشته افزایش یافته است.

نتیجه ایجاد اشتغال در حوزه فعالیت های صنعتی

بر اساس محاسبات اقتصادسنجی بر اساس عملکرد کارگاه های صنعتی در سال های 1381 تا 1398، کشش اشتغال در بخش صنعت در ایران 0.24 است. بر اساس آخرین شاخص بانک مرکزی در سه ماهه دوم سال 1390، رشد بخش صنعت و معدن در سال 2019 معادل 7.7 درصد بوده و در سال 2010 رشد 3 درصدی را به ثبت رسانده است. بر این اساس پیش بینی می شود تعداد شاغلان این بخش در سال 1398 1.85 درصد و در سال 1393 0.74 درصد افزایش یابد که این افزایش کارگران صنعتی در مقایسه با نیاز بازار نیروی کار در ایران رقم بالایی نیست و نشان می دهد که ساختار صنعت در ایران در شرایط فعلی به جای جذب نیروی کار مبتنی بر سرمایه و تجهیزات است. طی سال های 1390 به ویژه بین سال های 1390 تا 1395، تولید اشتغالزایی در بخش صنعت کاهش محسوسی را نشان داد. در سال‌های 2017 و 2018 مجدداً افزایشی در شاخص‌های اشتغال‌زایی بخش صنعت مشاهده شد، البته در سال 2018 روند نزولی جدیدی مشاهده شد. البته طبق آمار از سال 1394 تعداد کارگران یک کارگاه افزایش یافته است. این نشان می دهد که این صنعت در سال های اخیر به تدریج به سمت شرکت های بزرگ تر حرکت کرده است. به عبارت دیگر اندازه کارگاه های تولیدی با توجه به تعداد کارکنان افزایش یافت. بنابراین، کاهش اشتغالزایی در بخش تولید در طول زمان، همراه با افزایش اندازه شرکت، ممکن است به این معنا باشد که اکثریت اشتغال در صنعت را شرکت‌های کوچک‌تری تشکیل می‌دهند که با تمرکز صنعت بر شرکت‌های بزرگ برای انواع مختلف. دلایل، از جمله نوسانات اقتصادی و آسیب پذیری بیشتر شرکت های کوچکتر. صنعت نیز در حال کوچک شدن است.

ساختار صنعت در ایران از نظر تولید و سرمایه گذاری پاسخگوی هدف ایجاد اشتغال نیست. بررسی سهم فعالیت های مختلف صنعتی در کل ارزش افزوده کارگاه های با میانگین 10 نفر یا بیشتر از سال 1389 تا 1397 نشان می دهد که در دوره مورد بررسی بیشترین سهم ارزش افزوده مربوط به صنایع شیمیایی و شیمیایی است. محصولات (22%)، ساخت فلزات اساسی (17.1%)، ساخت مواد غذایی (9.9%)، ساخت سایر محصولات معدنی غیرفلزی (8.9%) و ساخت کک و فرآورده‌های نفتی (8.6%).

آمارها نشان می دهد که از بین صنایعی که بیشترین سهم از ارزش افزوده صنعتی را در ایران به خود اختصاص داده اند، تنها دو صنعت تولید مواد غذایی و تولید سایر محصولات معدنی غیرفلزی به طور همزمان دارای نرخ اشتغالزایی بالایی هستند که در مقایسه با صنایع طبقه بندی شده اول. از این طبقه بندی کمتر از نیمی از ارزش افزوده سهم دارند. سياست مناسب تكميل زنجيره ارزش صنايع و توسعه پايين دستي آن است كه علاوه بر تأمين ارزش اقتصادي و توليد ثروت، اشتغال كافي با آموزش هاي مهارتي و آموزشي را براي جذب در واحدهاي صنعتي براي كشور ايجاد كند.

منبع: دنیای اقتصاد

مطالب مرتبط